Sepetim (0) Toplam: 0,00TL
avestakitap.com

ÊZDÎYATÎ - CIVAK, SEMBOL, RÎTÛEL

Liste Fiyatı : 0,00TL
9789944382250
362213
ÊZDÎYATÎ - CIVAK, SEMBOL, RÎTÛEL
ÊZDÎYATÎ - CIVAK, SEMBOL, RÎTÛEL
Avesta Yayınları
0.00

Li ser êzdiyatiyê nêrînek ji mal û objektîv

Êzdiyatî yek ji bîr û baweriyên herî qedîm ê Rojhilata Navîn e. Ji zemanên kevnta niha bi zilm û zor û fermanan hatiye rojevê. Seyyahê ewrûpî Wigram dibêje; “eger bîr û baweriyek li gor zilm û zora ku lê hatiye kirin bê nirxandin, gereke ciyê herî girîng û bilind bidin êzdiyan.” Xebatên ilmî li ser civaka êzdî û êzdiyatî pir kêm in. Di lîteratura li ser êzdiyan a ku bêhtir bi seyyahên ewrûpî dest pê kiriye de gelek şaşî hene. Heta vêga êzdî bi xwe li ser xwe, li ser dîn û civak û ‘ededên xwe zêde nepeyivîne. Xanna Omerxalî, bi şêweyek zanistî pirsên girîng ên derbarê dînê êzdiyatiyê û tradîsyona wê ya dewlemend de vedikole, gelek daneyên nû pêşkêş dike, bi taybetî li ser tradîsyona dînî ya êzdiyên Transkafkasyayê.

“…em xweşbext in ku Dr. Xanna R. Omerxalî, nûnereke zîrek a nifşê duyemê êzdînasên êzdî, hem gelek behredar e hem akademîkeke perwerî ye û hem jî keseke wesa ye ku hez û evîna kûr a dînê xwe digihîne sirûş û hukmên rast da ku bikare wî dînî baştir têbigihîne û çêtir bide zanîn. Di vê xebatê de, wê, hejmareke gotaran pêşkêş kirine ku tê de babetên rojane yên strûktûra civakî û rîtûelên dînî bi awayekî wesa nîqaş kirine ku ne tenê birreke aliyên heta niha xerîb û kêmnas ên vî dînî li ber xwendevanan radixe, belkî hinek rêkên têgihiştina fikr û boçûna dinyayê û ramana dînî ya ku di bingeha wan de ye jî dabîn dike bo xwendevanan.”
Philip G. Kreyenbroek (Ji pêşgotina kitêbê)

Naverok

Ev kitêb li ser êzdiyatiyê ye; yanî li ser yek ji wan dînên herî veşartî û sirdar ên Rojhilata Navîn. Sebebê sereke bo weşandina vê kitêbê ew bû ku herçend hinek xebatên lêkolînî yên baş li ser êzdiyatiyê hatibine weşandin jî, ev dîn bo piraniya kurdan jî hêj wekî metelekê ye, û lazim e agahî û zanyariyên li ser vî dînî ber dest bin bo girse û cemawerên firehtir.

Di vê kitêbê de sê beş hene, her beşek ji bo aliyên cihê yên lêkolîna êzdiyatiyê hatiye terxankirin. Her beşek ji du gotaran pêk hatiye û gotarên her beşekê wesa hatine neqandin ku xwendevan bikarin ji perspektîfên cihê bibin xwedanê fikr û têgihiştineke giştî li ser êzdiyatiyê. Hevkat, di her beşekê de pirseke muhîm û aloz a vê mijarê tê vekolan. Armanca kitêbê ew e ku hinek pirsên muhîm ên derbarê dînê êzdiyatiyê û tradîsyona wê ya dewlemend de vebikole. Di vê xebatê de gelek daneyên nû hatine pêşkêşkirin, bi taybetî li ser tradîsyona dînî ya êzdiyên Transkafkasyayê.  

Destpêk, agahiyên giştî yên êzdiyatiyê dide xwendevanan. Agahiyên kurt û fer dihewîne li ser êzdiyatiyê: Kok û rayên wê, orîjîna navê wê, cografyaya wê ya dînî, metnên pîroz û qewl û beytên wê, kozmogonî, rîtûelên înîsîasyonê, hiyerarşiya rûhanî, hwd.

Beşa I, “Civaka Êzdî”, li ser demografiya êzdiyan fokûse dibe: Cemaetên êzdiyanên Iraq, Tirkiye, Sûriye, Ermenistan, Gurcistan û Ewrûpayê vedikole; û piştre behseke cuda dike li ser cemaeta nisbeten nû ya êzdiyên li Rûsyayê. Armanca beşê ew e ku, strûktûra civakî ya têkel a êzdiyan, her ligel sîstemên babik û eşîrtiyê, rave û safî bike. Agahiyên derbarê çar konfederasyonên eşîrên êzdiyanên mezin de dihewîne ku heta serê sedsala berê li ser erdê Împaratoriya Osmaniyan dijiyan û ji ber zorî û kutekan bêgav man koç bikine Ermenistan û Gurcistana îro. Girîngiyeke taybet heye li ser bikaranîna hindek têrmên eşîr û ocax û qebîlan, wekî ocaxên Şêx û Pîra û qebîlên Mirîdan.

Dîn ne tenê bi rêka sîstemeke baweriyan belkî bi rêka sembol û rîtûelan jî tê îfadekirin, bi taybetî di tradîsyonên devkî yên wek êzdiyatiyê de. Ev cîhet û mijar hêjayî nirxandineke kûr û bi hurgilî ne, û di her du beşên muteakîp de bi hurgilî hatine vekolan.

Beşa II li ser sembolîzma êzdiyatiyê fokûse dibe. Bê şik e ku êzdiyatî dewlemend e bo tradîsyonên sembolan. Nemaze ji ber êzdiyatî tradîsyoneke devkî ye, sembol ciyeke pir taybet digirin û roleke wan a esasî heye di fikr û boçûna êzdiyan a dinyayê de. Sembolên dînî dikare wekî pirên di navbera cîhana rasteqîne û cîhana tecrûbe û zanyariyên dînî de bê dîtin. Tevî tesîra mezin a dînên cîran, êzdiyan karî fikr û boçûn û nirxên xwe yên resen biparêzin: Bo nimûne, wan baweriya kevnare, luminous Tawisî Melek wek Xwedanê vê Dinyayê, û baweriyên din ên resen parastin. Hemû sembolên di vê gotarê de hatî nirxandin, dipeyitînin ku êzdiyatî wê prensîba hanê ya bingehîn piştrast dike ku Ronahî ji Dema Afirînê ve elementeke esasî bûye.   

Di beşa III. de, “Rîtûelên Êzdiyatiyê”, pratîka dînî ya êzdiyatiyê di çarçoveya rîtûel û merasîman de hatiye vekolan, an ku bi rêka cilve xuyakirina baweriyê. Li vir, hinek merasîmên bi zarokan re elaqedar hatine nirxandin. Ew merasîm rola sêhr û rîtûelên “qenckirinê”, ji ber ku “qenckirin” tiştekî din e. Cem êzdiyan rîtûelên pakkirinê jî hene, cûda ne!) nîşan didin ku armanca wan rîtûelan ew e ku li mirov û hêzên sirûştî kar bike. Jê pê ve, nirxandinek li ser rîtûelên elaqedarî perestgeh û tiştên pîroz heye, her ligel rites de passage, rîtûelên têkildarî merhaleyên cihê yên çerxa jiyanê. Di dilê feraseta êzdiyatiyê de fikrên li ser mefhûmên zahiren dijî hev hene ku di eslê xwe de pir têkildarî hev in: Êzdî ferqê dixine navbera dinyayên pîrozwer û kufrê de lê hewl didin ku wan di nav aheng û hevsengiyê de bigirin. Rîtûelên êzdiyan dikare wek alavên guhestina agahiyên li ser nirxên sereke yên cemaeta êzdiyan, û fikr û boçûna wan a dînî, bêne dîtin. Ew gelek fer û bi kêr in bo hêsankirina têgihiştina dînê êzdiyatiyê.

Di dawiya kitêbê de Ferhengokeke têrmên êzdiyatiyê hatiye dayîn. Di kitêbê de nexşeyek û wêneyên ji Kurdistana Iraqê, Ermenistan, Almanya û Rûsyayê hene.

Kitêb xîtabî rojhilatnas, pisporên lêkolînên dînî, û xwendevanên elaqedarên lêkolînên Kurdî, û lêkolînên dînî yên modern dike.

***

Yezidilik: Toplum, Sembol, Ayinler

Elinizdeki bu kitap Yezidiliğe, yani Ortadoğu’nun en gizli dinlerinden birine ayrılmıştır. Bu kitabın yayımlanmasının ana nedeni, son zamanlarda Yezidilik üzerine çok sayıda iyi araştırma kitapları yayımlansa da, bu dinin çoğu Kürt için bile bir bilmece olarak kalmaya devam etmesi ve bu dinle ilgili bilginin daha geniş kamuoyuna ulaştırılması ihtiyacıdır. Bu kitap Yezidilerle ilgiliaraştırmaların farklı yönlerini ele alan üç bölümden oluşuyor. Her bölüm okurun Yezidiliği farklı bakış açılarından genel olarak anlamasını sağlamaya olanak yaratacak şekilde seçilmiş iki makaleyi içeriyor. Her bölüm aynı zamanda bu alanla ilgili önemli sorunları gündeme getiriyor. Kitabın amacı, Yezidi diniyle ve onun zengin geleneğiyle derinden ilişkili olan birçok önemli sorunu araştırmaktır. Bu eser çok geniş bir yelpazede, özellikle de Transkafkasya Yezidilerinin dinsel gelenekleri hakkında yeni veriler sunmaktadır. Kitabın sunuş kısmı okura Yezidilikle ilgili genel bir bakış sunuyor. Yezidilikle ilgili özet bir bilgiyi içeriyor: Ortaya çıkışı, adının kökeni, dinsel coğrafyası, gizli metinleri ve ilahileri, kozmogonisi, dine kabul ediliş ayinleri, dinsel hiyerarşileri vb..

 “Yezidi Toplumu” başlıklı Birinci Bölüm’ün odak noktası Yezidi nüfusu üzerinedir: Irak, Türkiye, Suriye, Ermenistan, Gürcistan ve Avrupa’daki topluluklar ele alınıyor. Avrupa’daki toplulukların Rusya’da görece yeni kurulmuş Yezidi topluluğuyla olan özel ilgisi tartışılıyor. Bu bölüm klan ve aşiret sistemleri de dahil olmak üzere Yezidi toplumunun karmaşık sosyal yapısını açıklamayı hedefliyor. Bunun için de, son yüzyılın başlarına kadar Osmanlı toprakları üzerinde yaşayan, daha sonraları ise bugünkü Ermenistan ve Gürcistan’a göç etmek zorunda kalan dört büyük Yezidi aşiret federasyonuyla ilgili bilgiler de vardır. Şeyh, Pir ve Müritler gibi bazı Yezidi klan ve aşiret terimlerinin kullanılmasına özel bir özen gösterilmiştir. Din, yalnızca inançlar sistemiyle değil, sembol ve ayinlerle de, özellikle de Yezidilik gibi dinlerde sözlü geleneklerle ifade edilmektedir. Bu yönler ayrıntılı incelemeyi hak ediyorlar ve bir sonraki iki bölümde bunlar ayrıntılı olarak incelenmektedir. İkinci Bölüm’ün odak noktası da Yezidilik sembolizmi üzerinedir. Hiç kuşku yok ki Yezidi dini sembolik gelenekleriyle zengindir. Bilhassa da Yezidilik sözel bir gelenek olduğu için, semboller çok açık bir biçimde öne çıkmakta, Yezidi dünya görüşünde hayati bir rol oynamaktadırlar. Dini semboller rasyonel dünya ile dinsel deneyim ve bilgi dünyası arasında köprü olarak görülebilirler. Komşu dinlerin güçlü etkilerine rağmen, Yezidiler kendi orijinal dünya görüş ve değerlerini koruyabildiler: Sözgelimi bu dünyanın efendisi olarak parlak Tawısi Melek’e ve diğer orijinal unsurlara olan inançlarını korudular. Bu tebliğde tartışılan bütün semboller, Yezidiliğin temel Işık ilkesini Yaradılış Zamanından gelen esas bir unsur olarak kabulettiğini teyit etmektedir.

“Yezidilerin Ayinleri” başlıklı Üçüncü Bölüm’de Yezidi dininin uygulamaları, ayinler ve seremoniler bakımından, yani bu inancın görünür uygulamaları bakımından anlatılmaktadır. Burada çocuklarla ilgili bazı dini törenler irdelenmektedir ki bu da ayinlerin büyülü ve iyileştirici rollerini, insanlarve doğal güçler üzerinde yarattığı etkilerini aydınlatmaktadır. Dahası, tapınaklarla, kutsal nesnelerle, insanın geçiş dönemleriyle ve hayatın çeşitli aşamalarıyla ilgili ayinler irdelenmektedir. Yezidi düşüncesinin merkezinde, gerçekte birbirleriyle çok yakından ilişkileri olan dışsal zıtlıklarla ilgili kavramlar yer almaktadır: Yezidiler kutsal dünya ile kutsal olmayan dünyayı birbirinden ayırdederler ama bunları bir ahenk ve denge içinde tutmaya çalışırlar. Yezidi ayinleri Yezidi topluluğunun belli başlı değerleriyle ve dinsel dünya bakışlarıyla ilgili bilgileri aktarmanın bir aracı olarak görülebilirler.

Bunlar, Yezidi dinini anlamamızı kolaylaştırmada önemli bir rol oynarlar.  

Kitabın sonuna, Yezidi terimlerinden oluşan küçük bir kelime listesi eklenmiştir. Kitabın içinde bir harita ve Irak Kürdistanı, Ermenistan, Almanya ve Rusya’dan çekilmiş fotoğraflar vardır.

Bu kitap Oryantalistlere, dini araştırmalarda uzman olanlar ile Kürt araştırmalarına ve dini araştırmalara ilgi duyan pek çok okura yönelik olarak tasarlanmıştır.

Önsöz

Yezidi dinin Batı’da büyük ölçüde hem akademisyenler hem de genel kamuoyutarafından kulak ardı edildiği uzun bir dönemden sonra son yirmi yıldır bu dinle ilgili akademik bilgimizin dikkat çekici bir oranda arttığına tanık olmaktayız. Akademik alandaki bazı gelişmelerin yanı sıra Avrupa ülkelerine önemli Yezidi toplulukların yerleşmesi bu topluluğun dini ve sosyal arkaplanıyla ilgili yeni, çok yönlü bir ilgiye ve 1980’lerde mevcut olan bilgiden (enformasyon) çok daha fazla bir bilgiye yol açtı.

Bununla birlikte bu bilginin çoğu, kelimenin her anlamında “akademik”ti. Araştırmacılar genellikle bu bilgiye ulaşabiliyorlardı ve burada tartışılan sorunlar esasen din tarihçilerinin, antropologların ya da sosyologların ilgisini çeken sorunları gidermeye yönelikti. Yezidi olmayan birçok araştırmacı, hernekadar Yezidiliğin önemli bir yönü olarak kabul edilirse de, bu topluluğun yaşamını ve dünya görüşünü biçimlendiren hayatın gerçekleriyle ilgili ayrıntılı bilgiye kolaylıkla ulaşamıyordu. Beri yandan kendi dinlerine yoğunlaşan Yezidi akademisyenlerin ilk kuşağı genellikle akademik dünyanın ve Yezidi topluluklarının ihtiyaçlarını gideremeyecek ve kendilerine anadilleri kadar tanıdık olan ve aynı şekilde dinleriyle ilgilenen Yezidi olmayanlarca da çok iyi bilinen bu şeylere dikkatlerini çok fazla çekemeyecek kadar meşguldüler.

Bu yüzden Yezidi Yezidilogların ikinci kuşağının önde gelen temsilcisi olan Dr. Khanna R. Omarkhali’nin hem çok yetenekli ve eğitimli olması hem de dinine duyduğu derin sevgisini, dininin daha iyi tanınmasına olanak sağlayan doğru sezgileriyle birleştiren bir kişi olması bizim için bir şanstır. Elinizdeki eserde Omarkhali, sosyal yapıyla ve günlük gözlemlerle ilgili günlük meseleleri, okura sadece bu dinin şimdiye kadar bilinmeyen pek çok yönlerini anlatmakla kalmayacak, aynı zamanda bunların altında yatan dünyevi vedini düşüncenin anlaşılması için bazı kavrayışları sunacak bir biçimde irdeleyen birçok makaleyi bir araya getirmiştir.

Bu kitabı yayımlamakla Dr. Omarkhali Kürdologlara, din tarihçilerine ve bu zengin, kadim dini gelenekle ilgilenen herkese önemli bir hizmette bulunmuştur.

Philip G. Kreyenbroek, Göttingen, Temmuz 2007         

Yezidism: Society, Symbol, Observance
Summary


The present book is devoted to Yezidism: one of the most secretive religionsin the Middle East. The main reason for publishing the present book wasthat, although there are a number of good recent scholarly works on Yezidism, thisreligion continues to puzzle even most Kurds, and information about itneeds tobe accessible to a broader public.

This book has three chapters addressing different aspects of Yezidi Studies. Each chapter includes two articles that were selected so as to help readers obtain a general understanding of Yezidism from different perspectives. At thesame time, each chapter raises important questions related to this field. Theaim of the book is to investigate a number of important questions that a re profoundly relevant to the Yezidi religion and its rich tradition. The work introduces a range of new data, particularly about the religious traditionof the Yezidis of Transcaucasia.

The Introduction gives a reader the general overview of Yezidism. It contains concise information about Yezidism: its genesis, the origin of its name, its religious geography, sacred texts and religious hymns, cosmogony, initiationrituals, clerical hierarchy, etc.

Chapter I “Yezidi Society” focuses on Yezidi demography: discussing the communities of Iraq, Turkey, Syria, Armenia, Georgia, and Europe, the latter with special reference to the relatively new Yezidi community in Russia. The chapter aimed to elucidate the complex Yezidi social structure, including ofthe clan- and tribal systems. It includes information about the four big Yezidi tribal confederations which lived on the territory of the Ottoman Empire up to the beginning of thelast century, and were then forced to move to today’s Armenia and Georgia. Special consideration is given to the usage of certainterms for Yezidi tribe sand clans, such as clans of Shekhs, Pirs and Mirids.

Religion is expressed not only through a system of beliefs, but also through symbols and rituals, especially in oral traditions such as that of Yezidism.These aspects merit detailed consideration, and are examined in detail in the next two chapters.

Chapter II focuses on the symbolism of Yezidism symbolism. There is no doubt that the Yezidi religion is rich in symbolic traditions. Especially because Yezidism is an oral tradition, symbols occupy a very prominent place, and playa crucial role in the Yezidi world view. Religious symbols can beregarded asbridges between the rational world and the world of religious experience and knowledge. In spite of the powerful influence of neighbouring religions, the Yezidis were able to preserve their original world view andvalues: for instance they preserved the ancient belief in the luminous Tawisi Melek as Lord of this World, and other original elements. All symbols that are discussed in this paper corroborate that Yezidism affirms the fundamental principle of Light as an essential element from the Timeof Creation.

In Chapter III “Rituals of Yezidis” Yezidi religious practice is described in terms of rituals and ceremonies, i.e. through the visible manifestations of the faith. Here some observances connected with children are discussed, which illustrate the role of magic and healing rituals, whose aim isto affect on people and natural forces. Further more there is adiscussion ofrituals that are connected with sanctuaries and sacred objects, and with ritesde passage, rituals connected to the various stages of the life cycle. At theheart of Yezidi thinking there are conceptions about out ward opposites which are in fact are very closely connected to each other: Yezidis distinguish between the sacred and profane worlds but seek to keep them inharmony and balance. Yezidi rituals can be seen as a means to transfer information about the major values of the Yezidi community, and about their religious world view. They play an important role in helping us understand the Yezidi religion.

At the end of the book a little Word List of Yezidi terms is given. The book contains a map, and photographs from Iraqi Kurdistan, Armenia, Germanyand Russia.
The book is intended for Orientalists, specialists in Religious Studies, and forthe many readers who have an interest in Kurdish Studies, and modern Religious Studies.

Êzdiyatî-Xebateke Sereke

Nivîskar li hindek cihan ji devê kesê yekem diaxive û hindek caran jî kitêb ji devê kesê sêyem hatiye bilêvkirin. Em ji nivîsan fêm dikin ku nivîskar bi xwe li Kurdistanê geriyaye, bi gelek kesan re axiviye û lêkolînên bi berfirehî kirine. Ev kitêba hêja ya ku li ser tarîx, civak, bîr û bawerî û çandû heta radeyekê cografya û zimanê êzdiyan e, têra xwe xebateke akademîk e.

Mijara kitêbê, demeke gelek dirêj e, her wekî ku nivîskar bi xwe jî dibêje, bûye navenda hezaran guftugo û baweriyên nerast di derheqê êzdiyan de. Omerxalî bi vê xebatê hewl dide ku hinek pirs û aliyên êzdiyatiyê yên muhîm û aloz vekole û di derbarê strûktura civakî û rîtûelên dînî pêşkeşî xwedevanan bike...

***
... Agahiyên di kitêbê de, di van salên dawî de hatine berhevkirin û bi saya vê yekê jî gelekî aktûel in. Bê guman wekî ku Philip G. Kreyenbroek ku pisporê lêkolînên li ser êzdiyan e, dibêje dînê êzdiyatî hem ji aliyê akademîkan hem jî ji aliyê gelê Rojava ve heta dereceke mezin hatiye îhmal û piştguhkirin. Her çiqas di derbarê êzdiyan de taybetî bi zimanên wekî ingilizî, almanî û hwd de çend çavkanî hebin jî, kêmasiya kitêbeke wisa her hebû. Ji xeynî vê yekê, ûsluba nivîskarê û pisporiya wê di vê warê de jî taybetiyeke girîng dide vê xebatê. Taybetiyeke din jî ev e ku hetman ne wekî kitêbeke klasîk a li ser civakekê ye û lewma jî bi hesanî tê xwendin. Ji van taybetiyan muhîmtir jî ev e ku gelek bîr û boçûnên xelet û nerast di derbarê êzdiyan de tîne pêşberî mirov û em dibînin ku ev xeletî û nerastî îro jî didomin, taybetî di nav kurdên ne êzdî de.

Tunebûna vê kitêbê di Kurmancî de kêmasiyek bû û bê guman ev kêmasî bi wergereke hingî zimanê orîjînal, rewan û sivikziman ji holê rabûye. Heke mirov nezane ev kitêb di eslê xwe de bi ingilizî hatiye nivîsîn, mirov nikare bibêje ev kitêb werger e. Rewanbûna wergerê ji bi hişyarî hilbijartin û bikaranîna peyvan û sentaksê tê. Wergêr nakeve di xeletiya nebikaranîn an jî kêmkirina peyvên di etîmolojiya xwe de ne Kurdî ne û hingî kariye bi zimaneke sivik û zelal werger/venivîsandiye. ...
...
...Wergêr di vê kitêbê de eşkere dike ku zengîniya zimanê me benda werger, hişyarî, zîrekî û dilsozi ye. Kerem bikin….

Şerîf Derînce, Diyarname, 10.11.2007

Agahiyên zanistî
...
Di dema ku li Şengalê bombe li hemberî êzîdiyan hate teqandin de, di dema ku agahiyên zanistî yên li ser êzîdiyan kêm in de Avestayê pirtûkeke nû ji bo nasîna wan, ji bo fêmkirina bîr û baweriya wan ji pênûsa Omerxalî pêşkêş kir.

Azadiya Welat, 14.11.2007

Ermenistan’da Ezidiler Suriye’de Kürtler


Antropolojik veya sosyolojik bir“vaka” olarak gördüğümüz “uzaktakiler”in boşrol oyuncusu yaşanılan bölgeye -hatta apartmana- göre sürekli değişiyor. Diyarbakır’da yaşayan son birkaç Ermeni ailesi, Urfa’daki Aleviler veya Ezidiler... “Az olan/kalan”la kurulan ilişki “azlık” ve “çokluk” üzerinden yürüldüğü için bu çalışmaların sonrasında yayınlanan kitapların okuru da “az” oluyor. Yeterince bilinmeyen, görünmeyen veya “biz”den olmayanlara dair büyütülen “ilginçlik” hissinin yarattığı ötekileştirmenin Türkiye’deki belki de en önemli konu başlıklarından biri Ezidiler/Ezidilik olsa gerek. Bu ötekileştirme sürecinde Ezidi okur-yazarların yazılı kaynaklara yeterince önem vermemesinin de etkisi olsa da, Ezidiler dışında neredeyse herkes Ezidiliği tartışıyor ve Ezidiliğin ne olmadığına, etkilenme şekillerine ilişkin görüş belirtiyor.

Xanna Omerxalî’nin “Êzdîyatî” kitabı bu sebeple önemli bir yere sahiptir. Genel itibariyle Ermenistan Ezidileri’nin konu edildiği “Êzdîyatî”yi Ezidi dini ve sosyal yapısının öğrenilmesi açısından hazırlanan bir sözlük olarak görebiliriz. Sosyolojik veya tarihsel bir tartışma yapmadan var olan bilgilerin kısa net ve bir şekilde aktarılıyor. Ermenistan, Ukrayna, Rusya ve Gürcistan’da yaşayan Ezidi nüfusu, kast grupları, aşiretler ve Ezidi inancının temel anlatıları/sembolleri -kendisi de Ezidi olan- Xanna Omerxalî’nin kaleme aldığı “Êzdîyatî” kitabının temel bölümleridir. “Êzdîyatî” neredeyse tamamı Kürtçe konuşan Ezidi cemaati düşünülerek Kürtçe yayınlanmış.
...
Gerek Xanna Omerxalî’nin gerekse de Harriet Montgomery’nin çalışmasında görülüyor ki Ortadoğu merkezli dini, etnik veya siyasi açılımlara sahip herhangi bir sorunun/tartışmanın tek bir kaynak üzerinden yürütülmesinin imkanı yok.

Amed Gökçen, Agos gazetesi, 22.02.2008

Lêkolîna ola Êzdîyan; gaveke nû

Derketina êzdîyan li Avropa û Rûsîya, xurtbûna pêwendîyên wan bi bîyanyan re, pirsgirêkên di jîyana rojane de derdiketin holê, pirsa lêkolîna ol, dîrok û toreya êzdîyan kirin pirseke aktûal. Ji alîkî mayîn ve van panzdeh, bîst salên dawî di nav êzdîyan de hişîyarbûneke netewî, olî dest pê kir. Êzdîyan xwest zêde ser ola xwe, dîroka xwe, toreya xwe bizanibin. Xwestin bizanibin ka di civaka kurdan, ya giştî de, cîhê êzdîyan li ku ye. Lê di wê pirsê de valayîke mezin hebû, pirtûk û gotarên ku hêjayî bawerîyê bûn, kêm bûn. Û ji bo tijî kirina wê valayê gelek kesan dest avête wê pirsê, gelek gotar û pirtûk hatin çap kirin, bi întêrnêtê hatin belav kirin.

Min jî sala 2004 an pirtûkek bi navê “Êzdîyatî, oleke hê jî ne naskirî” çap kir. Lê piranîya xudanên wan pirtûk û gotaran (ez jî nav de) ne profêsîyonal bûn, ne pisporê ola êzdîyan bûn. Û berhemên wan hê zû ji bo nasandina ola êzdîyan bûn. Ev jî karekê hêja, karekê pêvîst e. Hema ne naskirina ola êzdîya bûye sebeb ji bo bi sedan fermanên serê êzdîyan, yen biçûk û mezin.

Her yekî ji me wek karibûna xwe kirîye û em ê hê jî bikin, lê giranîya vî barî gerek ser milên profêsîyonalan be. Û divêt ji rada nasandinê derbasî rada lêkolînên zanîyarî bibin, ku bikaribin bersiva gelek pirsên bi ola êzdîyan ve girêdayî, têkel, zelal û ronî bikin. Ser rada zanîyarîyê, ya îroyîn pirsên ola êzdîya şiro vekin.

Ji talebextan re ola êzdîya îro kirine çeka sîyasî. Rojhilatnasên ermenî (G. Asatryan, V. Arakêlova û çendekên mayîn) ji ber ku naxwezin êzdîyan wek beşekî gelê kurd nas bikin, gor vê armanca sîyasî ola êzdîyan raber dikin. Li Îraqê kevnebassîyên êzdîyan û nasîyonaîstên ereban dixwezin êzdîyan bi ereban ve girê bidin. Usane lêkolîn û nasandina ola êzdîyan îro ne tenê pirseke zanîyarî, lê usan jî ya sîyasîye aktûal e.

Profêsîyonalên me divêt ol û dîroka êzdîyan ji van xêrnexwazan biparêzin.

Lê profêsîyonalê me kêmin. Xwedê bike zêde hebin, lê heta van salên dawî ez tenê Dr. Xelîlê Cindî zanim, wekî lêkolîna ol û dîroka êzdîyan kirîye karê jîyana xwe û çend berhemên hêja çap kirine.
...
Xanna Omerxalî profêsîyonal e, wê fakûlta Rojhilatnasîyê, ya Zanîngeha Sankt-Pêtêrbûrgê xwendîye (zimanzanî, îrannasî û kurdnasî), têza xwe doktorîyê li fakûlta Felsefe û Sîyasî, beşa Olnasî, ya wê zanîngehê temam kirîye. Usane Xanê derçûya dibistaneke rojhilatnasîyê, kurdnasîyê, ya lape bi nav û deng e.
...
Bi giştî pirtûka Xanna Omerxalî; “Êzdiyatî, Civak, sembol, rîtûal” berhemeke serkevtî yê û em hêvîdar Xanê di lêkolînên xwe de kurtir bibe û bi berhemên nû me şa bike.      
...
Xanna Omerxalî di pirtûka xwe de pêşnîyar, berpeyvkeke gelek giring, gelek hêja tîne ziman: standart kirina têkstên êzdîyan, ên olî û amadekirina pirtûka êzdîya ye pîroz ser bingeha wan têkstan.

Ji ber ku pirtûkên ola êzdîyan negihîştine destên me (ez bawerim ew hebûne), ew ên niha wek pirtûkên ola êzdîyan tên raberkirin (‘Kitêba Cilwe’, û ‘Meheba Reş’) ne orîgînalin, pêvîstî, lazimaya me bi pirtûka pîroz heye û ez bi dil û can piştgirîya vê pêşnîyara Xanê dikim.

Divêt di bin çavdêrîya Mîrê Êzdîxanê û Baba Şêx ji pisporên ola êzdîyan û oldarên zane komek bê hilbijartin, ku ji têkstên ola êzdîyan, (çi çap bûyî, çi ne çap bûyî), yên bingehîn bijbêrin, standart bikin û wek pirtûk çap bikin. Ew pirtûka ku divêt qewlên pîroz hilgire nav xwe, wê bibe pirtûka pîroz û ji alîyê seranser êzdîxanê ve bê pejirandin, qebûl kirin.

Tosinê Reşîd, www.netkurd.com, 19.02.2008

  • Açıklama
    • Li ser êzdiyatiyê nêrînek ji mal û objektîv

      Êzdiyatî yek ji bîr û baweriyên herî qedîm ê Rojhilata Navîn e. Ji zemanên kevnta niha bi zilm û zor û fermanan hatiye rojevê. Seyyahê ewrûpî Wigram dibêje; “eger bîr û baweriyek li gor zilm û zora ku lê hatiye kirin bê nirxandin, gereke ciyê herî girîng û bilind bidin êzdiyan.” Xebatên ilmî li ser civaka êzdî û êzdiyatî pir kêm in. Di lîteratura li ser êzdiyan a ku bêhtir bi seyyahên ewrûpî dest pê kiriye de gelek şaşî hene. Heta vêga êzdî bi xwe li ser xwe, li ser dîn û civak û ‘ededên xwe zêde nepeyivîne. Xanna Omerxalî, bi şêweyek zanistî pirsên girîng ên derbarê dînê êzdiyatiyê û tradîsyona wê ya dewlemend de vedikole, gelek daneyên nû pêşkêş dike, bi taybetî li ser tradîsyona dînî ya êzdiyên Transkafkasyayê.

      “…em xweşbext in ku Dr. Xanna R. Omerxalî, nûnereke zîrek a nifşê duyemê êzdînasên êzdî, hem gelek behredar e hem akademîkeke perwerî ye û hem jî keseke wesa ye ku hez û evîna kûr a dînê xwe digihîne sirûş û hukmên rast da ku bikare wî dînî baştir têbigihîne û çêtir bide zanîn. Di vê xebatê de, wê, hejmareke gotaran pêşkêş kirine ku tê de babetên rojane yên strûktûra civakî û rîtûelên dînî bi awayekî wesa nîqaş kirine ku ne tenê birreke aliyên heta niha xerîb û kêmnas ên vî dînî li ber xwendevanan radixe, belkî hinek rêkên têgihiştina fikr û boçûna dinyayê û ramana dînî ya ku di bingeha wan de ye jî dabîn dike bo xwendevanan.”
      Philip G. Kreyenbroek (Ji pêşgotina kitêbê)

      Naverok

      Ev kitêb li ser êzdiyatiyê ye; yanî li ser yek ji wan dînên herî veşartî û sirdar ên Rojhilata Navîn. Sebebê sereke bo weşandina vê kitêbê ew bû ku herçend hinek xebatên lêkolînî yên baş li ser êzdiyatiyê hatibine weşandin jî, ev dîn bo piraniya kurdan jî hêj wekî metelekê ye, û lazim e agahî û zanyariyên li ser vî dînî ber dest bin bo girse û cemawerên firehtir.

      Di vê kitêbê de sê beş hene, her beşek ji bo aliyên cihê yên lêkolîna êzdiyatiyê hatiye terxankirin. Her beşek ji du gotaran pêk hatiye û gotarên her beşekê wesa hatine neqandin ku xwendevan bikarin ji perspektîfên cihê bibin xwedanê fikr û têgihiştineke giştî li ser êzdiyatiyê. Hevkat, di her beşekê de pirseke muhîm û aloz a vê mijarê tê vekolan. Armanca kitêbê ew e ku hinek pirsên muhîm ên derbarê dînê êzdiyatiyê û tradîsyona wê ya dewlemend de vebikole. Di vê xebatê de gelek daneyên nû hatine pêşkêşkirin, bi taybetî li ser tradîsyona dînî ya êzdiyên Transkafkasyayê.  

      Destpêk, agahiyên giştî yên êzdiyatiyê dide xwendevanan. Agahiyên kurt û fer dihewîne li ser êzdiyatiyê: Kok û rayên wê, orîjîna navê wê, cografyaya wê ya dînî, metnên pîroz û qewl û beytên wê, kozmogonî, rîtûelên înîsîasyonê, hiyerarşiya rûhanî, hwd.

      Beşa I, “Civaka Êzdî”, li ser demografiya êzdiyan fokûse dibe: Cemaetên êzdiyanên Iraq, Tirkiye, Sûriye, Ermenistan, Gurcistan û Ewrûpayê vedikole; û piştre behseke cuda dike li ser cemaeta nisbeten nû ya êzdiyên li Rûsyayê. Armanca beşê ew e ku, strûktûra civakî ya têkel a êzdiyan, her ligel sîstemên babik û eşîrtiyê, rave û safî bike. Agahiyên derbarê çar konfederasyonên eşîrên êzdiyanên mezin de dihewîne ku heta serê sedsala berê li ser erdê Împaratoriya Osmaniyan dijiyan û ji ber zorî û kutekan bêgav man koç bikine Ermenistan û Gurcistana îro. Girîngiyeke taybet heye li ser bikaranîna hindek têrmên eşîr û ocax û qebîlan, wekî ocaxên Şêx û Pîra û qebîlên Mirîdan.

      Dîn ne tenê bi rêka sîstemeke baweriyan belkî bi rêka sembol û rîtûelan jî tê îfadekirin, bi taybetî di tradîsyonên devkî yên wek êzdiyatiyê de. Ev cîhet û mijar hêjayî nirxandineke kûr û bi hurgilî ne, û di her du beşên muteakîp de bi hurgilî hatine vekolan.

      Beşa II li ser sembolîzma êzdiyatiyê fokûse dibe. Bê şik e ku êzdiyatî dewlemend e bo tradîsyonên sembolan. Nemaze ji ber êzdiyatî tradîsyoneke devkî ye, sembol ciyeke pir taybet digirin û roleke wan a esasî heye di fikr û boçûna êzdiyan a dinyayê de. Sembolên dînî dikare wekî pirên di navbera cîhana rasteqîne û cîhana tecrûbe û zanyariyên dînî de bê dîtin. Tevî tesîra mezin a dînên cîran, êzdiyan karî fikr û boçûn û nirxên xwe yên resen biparêzin: Bo nimûne, wan baweriya kevnare, luminous Tawisî Melek wek Xwedanê vê Dinyayê, û baweriyên din ên resen parastin. Hemû sembolên di vê gotarê de hatî nirxandin, dipeyitînin ku êzdiyatî wê prensîba hanê ya bingehîn piştrast dike ku Ronahî ji Dema Afirînê ve elementeke esasî bûye.   

      Di beşa III. de, “Rîtûelên Êzdiyatiyê”, pratîka dînî ya êzdiyatiyê di çarçoveya rîtûel û merasîman de hatiye vekolan, an ku bi rêka cilve xuyakirina baweriyê. Li vir, hinek merasîmên bi zarokan re elaqedar hatine nirxandin. Ew merasîm rola sêhr û rîtûelên “qenckirinê”, ji ber ku “qenckirin” tiştekî din e. Cem êzdiyan rîtûelên pakkirinê jî hene, cûda ne!) nîşan didin ku armanca wan rîtûelan ew e ku li mirov û hêzên sirûştî kar bike. Jê pê ve, nirxandinek li ser rîtûelên elaqedarî perestgeh û tiştên pîroz heye, her ligel rites de passage, rîtûelên têkildarî merhaleyên cihê yên çerxa jiyanê. Di dilê feraseta êzdiyatiyê de fikrên li ser mefhûmên zahiren dijî hev hene ku di eslê xwe de pir têkildarî hev in: Êzdî ferqê dixine navbera dinyayên pîrozwer û kufrê de lê hewl didin ku wan di nav aheng û hevsengiyê de bigirin. Rîtûelên êzdiyan dikare wek alavên guhestina agahiyên li ser nirxên sereke yên cemaeta êzdiyan, û fikr û boçûna wan a dînî, bêne dîtin. Ew gelek fer û bi kêr in bo hêsankirina têgihiştina dînê êzdiyatiyê.

      Di dawiya kitêbê de Ferhengokeke têrmên êzdiyatiyê hatiye dayîn. Di kitêbê de nexşeyek û wêneyên ji Kurdistana Iraqê, Ermenistan, Almanya û Rûsyayê hene.

      Kitêb xîtabî rojhilatnas, pisporên lêkolînên dînî, û xwendevanên elaqedarên lêkolînên Kurdî, û lêkolînên dînî yên modern dike.

      ***

      Yezidilik: Toplum, Sembol, Ayinler

      Elinizdeki bu kitap Yezidiliğe, yani Ortadoğu’nun en gizli dinlerinden birine ayrılmıştır. Bu kitabın yayımlanmasının ana nedeni, son zamanlarda Yezidilik üzerine çok sayıda iyi araştırma kitapları yayımlansa da, bu dinin çoğu Kürt için bile bir bilmece olarak kalmaya devam etmesi ve bu dinle ilgili bilginin daha geniş kamuoyuna ulaştırılması ihtiyacıdır. Bu kitap Yezidilerle ilgiliaraştırmaların farklı yönlerini ele alan üç bölümden oluşuyor. Her bölüm okurun Yezidiliği farklı bakış açılarından genel olarak anlamasını sağlamaya olanak yaratacak şekilde seçilmiş iki makaleyi içeriyor. Her bölüm aynı zamanda bu alanla ilgili önemli sorunları gündeme getiriyor. Kitabın amacı, Yezidi diniyle ve onun zengin geleneğiyle derinden ilişkili olan birçok önemli sorunu araştırmaktır. Bu eser çok geniş bir yelpazede, özellikle de Transkafkasya Yezidilerinin dinsel gelenekleri hakkında yeni veriler sunmaktadır. Kitabın sunuş kısmı okura Yezidilikle ilgili genel bir bakış sunuyor. Yezidilikle ilgili özet bir bilgiyi içeriyor: Ortaya çıkışı, adının kökeni, dinsel coğrafyası, gizli metinleri ve ilahileri, kozmogonisi, dine kabul ediliş ayinleri, dinsel hiyerarşileri vb..

       “Yezidi Toplumu” başlıklı Birinci Bölüm’ün odak noktası Yezidi nüfusu üzerinedir: Irak, Türkiye, Suriye, Ermenistan, Gürcistan ve Avrupa’daki topluluklar ele alınıyor. Avrupa’daki toplulukların Rusya’da görece yeni kurulmuş Yezidi topluluğuyla olan özel ilgisi tartışılıyor. Bu bölüm klan ve aşiret sistemleri de dahil olmak üzere Yezidi toplumunun karmaşık sosyal yapısını açıklamayı hedefliyor. Bunun için de, son yüzyılın başlarına kadar Osmanlı toprakları üzerinde yaşayan, daha sonraları ise bugünkü Ermenistan ve Gürcistan’a göç etmek zorunda kalan dört büyük Yezidi aşiret federasyonuyla ilgili bilgiler de vardır. Şeyh, Pir ve Müritler gibi bazı Yezidi klan ve aşiret terimlerinin kullanılmasına özel bir özen gösterilmiştir. Din, yalnızca inançlar sistemiyle değil, sembol ve ayinlerle de, özellikle de Yezidilik gibi dinlerde sözlü geleneklerle ifade edilmektedir. Bu yönler ayrıntılı incelemeyi hak ediyorlar ve bir sonraki iki bölümde bunlar ayrıntılı olarak incelenmektedir. İkinci Bölüm’ün odak noktası da Yezidilik sembolizmi üzerinedir. Hiç kuşku yok ki Yezidi dini sembolik gelenekleriyle zengindir. Bilhassa da Yezidilik sözel bir gelenek olduğu için, semboller çok açık bir biçimde öne çıkmakta, Yezidi dünya görüşünde hayati bir rol oynamaktadırlar. Dini semboller rasyonel dünya ile dinsel deneyim ve bilgi dünyası arasında köprü olarak görülebilirler. Komşu dinlerin güçlü etkilerine rağmen, Yezidiler kendi orijinal dünya görüş ve değerlerini koruyabildiler: Sözgelimi bu dünyanın efendisi olarak parlak Tawısi Melek’e ve diğer orijinal unsurlara olan inançlarını korudular. Bu tebliğde tartışılan bütün semboller, Yezidiliğin temel Işık ilkesini Yaradılış Zamanından gelen esas bir unsur olarak kabulettiğini teyit etmektedir.

      “Yezidilerin Ayinleri” başlıklı Üçüncü Bölüm’de Yezidi dininin uygulamaları, ayinler ve seremoniler bakımından, yani bu inancın görünür uygulamaları bakımından anlatılmaktadır. Burada çocuklarla ilgili bazı dini törenler irdelenmektedir ki bu da ayinlerin büyülü ve iyileştirici rollerini, insanlarve doğal güçler üzerinde yarattığı etkilerini aydınlatmaktadır. Dahası, tapınaklarla, kutsal nesnelerle, insanın geçiş dönemleriyle ve hayatın çeşitli aşamalarıyla ilgili ayinler irdelenmektedir. Yezidi düşüncesinin merkezinde, gerçekte birbirleriyle çok yakından ilişkileri olan dışsal zıtlıklarla ilgili kavramlar yer almaktadır: Yezidiler kutsal dünya ile kutsal olmayan dünyayı birbirinden ayırdederler ama bunları bir ahenk ve denge içinde tutmaya çalışırlar. Yezidi ayinleri Yezidi topluluğunun belli başlı değerleriyle ve dinsel dünya bakışlarıyla ilgili bilgileri aktarmanın bir aracı olarak görülebilirler.

      Bunlar, Yezidi dinini anlamamızı kolaylaştırmada önemli bir rol oynarlar.  

      Kitabın sonuna, Yezidi terimlerinden oluşan küçük bir kelime listesi eklenmiştir. Kitabın içinde bir harita ve Irak Kürdistanı, Ermenistan, Almanya ve Rusya’dan çekilmiş fotoğraflar vardır.

      Bu kitap Oryantalistlere, dini araştırmalarda uzman olanlar ile Kürt araştırmalarına ve dini araştırmalara ilgi duyan pek çok okura yönelik olarak tasarlanmıştır.

      Önsöz

      Yezidi dinin Batı’da büyük ölçüde hem akademisyenler hem de genel kamuoyutarafından kulak ardı edildiği uzun bir dönemden sonra son yirmi yıldır bu dinle ilgili akademik bilgimizin dikkat çekici bir oranda arttığına tanık olmaktayız. Akademik alandaki bazı gelişmelerin yanı sıra Avrupa ülkelerine önemli Yezidi toplulukların yerleşmesi bu topluluğun dini ve sosyal arkaplanıyla ilgili yeni, çok yönlü bir ilgiye ve 1980’lerde mevcut olan bilgiden (enformasyon) çok daha fazla bir bilgiye yol açtı.

      Bununla birlikte bu bilginin çoğu, kelimenin her anlamında “akademik”ti. Araştırmacılar genellikle bu bilgiye ulaşabiliyorlardı ve burada tartışılan sorunlar esasen din tarihçilerinin, antropologların ya da sosyologların ilgisini çeken sorunları gidermeye yönelikti. Yezidi olmayan birçok araştırmacı, hernekadar Yezidiliğin önemli bir yönü olarak kabul edilirse de, bu topluluğun yaşamını ve dünya görüşünü biçimlendiren hayatın gerçekleriyle ilgili ayrıntılı bilgiye kolaylıkla ulaşamıyordu. Beri yandan kendi dinlerine yoğunlaşan Yezidi akademisyenlerin ilk kuşağı genellikle akademik dünyanın ve Yezidi topluluklarının ihtiyaçlarını gideremeyecek ve kendilerine anadilleri kadar tanıdık olan ve aynı şekilde dinleriyle ilgilenen Yezidi olmayanlarca da çok iyi bilinen bu şeylere dikkatlerini çok fazla çekemeyecek kadar meşguldüler.

      Bu yüzden Yezidi Yezidilogların ikinci kuşağının önde gelen temsilcisi olan Dr. Khanna R. Omarkhali’nin hem çok yetenekli ve eğitimli olması hem de dinine duyduğu derin sevgisini, dininin daha iyi tanınmasına olanak sağlayan doğru sezgileriyle birleştiren bir kişi olması bizim için bir şanstır. Elinizdeki eserde Omarkhali, sosyal yapıyla ve günlük gözlemlerle ilgili günlük meseleleri, okura sadece bu dinin şimdiye kadar bilinmeyen pek çok yönlerini anlatmakla kalmayacak, aynı zamanda bunların altında yatan dünyevi vedini düşüncenin anlaşılması için bazı kavrayışları sunacak bir biçimde irdeleyen birçok makaleyi bir araya getirmiştir.

      Bu kitabı yayımlamakla Dr. Omarkhali Kürdologlara, din tarihçilerine ve bu zengin, kadim dini gelenekle ilgilenen herkese önemli bir hizmette bulunmuştur.

      Philip G. Kreyenbroek, Göttingen, Temmuz 2007         

      Yezidism: Society, Symbol, Observance
      Summary


      The present book is devoted to Yezidism: one of the most secretive religionsin the Middle East. The main reason for publishing the present book wasthat, although there are a number of good recent scholarly works on Yezidism, thisreligion continues to puzzle even most Kurds, and information about itneeds tobe accessible to a broader public.

      This book has three chapters addressing different aspects of Yezidi Studies. Each chapter includes two articles that were selected so as to help readers obtain a general understanding of Yezidism from different perspectives. At thesame time, each chapter raises important questions related to this field. Theaim of the book is to investigate a number of important questions that a re profoundly relevant to the Yezidi religion and its rich tradition. The work introduces a range of new data, particularly about the religious traditionof the Yezidis of Transcaucasia.

      The Introduction gives a reader the general overview of Yezidism. It contains concise information about Yezidism: its genesis, the origin of its name, its religious geography, sacred texts and religious hymns, cosmogony, initiationrituals, clerical hierarchy, etc.

      Chapter I “Yezidi Society” focuses on Yezidi demography: discussing the communities of Iraq, Turkey, Syria, Armenia, Georgia, and Europe, the latter with special reference to the relatively new Yezidi community in Russia. The chapter aimed to elucidate the complex Yezidi social structure, including ofthe clan- and tribal systems. It includes information about the four big Yezidi tribal confederations which lived on the territory of the Ottoman Empire up to the beginning of thelast century, and were then forced to move to today’s Armenia and Georgia. Special consideration is given to the usage of certainterms for Yezidi tribe sand clans, such as clans of Shekhs, Pirs and Mirids.

      Religion is expressed not only through a system of beliefs, but also through symbols and rituals, especially in oral traditions such as that of Yezidism.These aspects merit detailed consideration, and are examined in detail in the next two chapters.

      Chapter II focuses on the symbolism of Yezidism symbolism. There is no doubt that the Yezidi religion is rich in symbolic traditions. Especially because Yezidism is an oral tradition, symbols occupy a very prominent place, and playa crucial role in the Yezidi world view. Religious symbols can beregarded asbridges between the rational world and the world of religious experience and knowledge. In spite of the powerful influence of neighbouring religions, the Yezidis were able to preserve their original world view andvalues: for instance they preserved the ancient belief in the luminous Tawisi Melek as Lord of this World, and other original elements. All symbols that are discussed in this paper corroborate that Yezidism affirms the fundamental principle of Light as an essential element from the Timeof Creation.

      In Chapter III “Rituals of Yezidis” Yezidi religious practice is described in terms of rituals and ceremonies, i.e. through the visible manifestations of the faith. Here some observances connected with children are discussed, which illustrate the role of magic and healing rituals, whose aim isto affect on people and natural forces. Further more there is adiscussion ofrituals that are connected with sanctuaries and sacred objects, and with ritesde passage, rituals connected to the various stages of the life cycle. At theheart of Yezidi thinking there are conceptions about out ward opposites which are in fact are very closely connected to each other: Yezidis distinguish between the sacred and profane worlds but seek to keep them inharmony and balance. Yezidi rituals can be seen as a means to transfer information about the major values of the Yezidi community, and about their religious world view. They play an important role in helping us understand the Yezidi religion.

      At the end of the book a little Word List of Yezidi terms is given. The book contains a map, and photographs from Iraqi Kurdistan, Armenia, Germanyand Russia.
      The book is intended for Orientalists, specialists in Religious Studies, and forthe many readers who have an interest in Kurdish Studies, and modern Religious Studies.

      Êzdiyatî-Xebateke Sereke

      Nivîskar li hindek cihan ji devê kesê yekem diaxive û hindek caran jî kitêb ji devê kesê sêyem hatiye bilêvkirin. Em ji nivîsan fêm dikin ku nivîskar bi xwe li Kurdistanê geriyaye, bi gelek kesan re axiviye û lêkolînên bi berfirehî kirine. Ev kitêba hêja ya ku li ser tarîx, civak, bîr û bawerî û çandû heta radeyekê cografya û zimanê êzdiyan e, têra xwe xebateke akademîk e.

      Mijara kitêbê, demeke gelek dirêj e, her wekî ku nivîskar bi xwe jî dibêje, bûye navenda hezaran guftugo û baweriyên nerast di derheqê êzdiyan de. Omerxalî bi vê xebatê hewl dide ku hinek pirs û aliyên êzdiyatiyê yên muhîm û aloz vekole û di derbarê strûktura civakî û rîtûelên dînî pêşkeşî xwedevanan bike...

      ***
      ... Agahiyên di kitêbê de, di van salên dawî de hatine berhevkirin û bi saya vê yekê jî gelekî aktûel in. Bê guman wekî ku Philip G. Kreyenbroek ku pisporê lêkolînên li ser êzdiyan e, dibêje dînê êzdiyatî hem ji aliyê akademîkan hem jî ji aliyê gelê Rojava ve heta dereceke mezin hatiye îhmal û piştguhkirin. Her çiqas di derbarê êzdiyan de taybetî bi zimanên wekî ingilizî, almanî û hwd de çend çavkanî hebin jî, kêmasiya kitêbeke wisa her hebû. Ji xeynî vê yekê, ûsluba nivîskarê û pisporiya wê di vê warê de jî taybetiyeke girîng dide vê xebatê. Taybetiyeke din jî ev e ku hetman ne wekî kitêbeke klasîk a li ser civakekê ye û lewma jî bi hesanî tê xwendin. Ji van taybetiyan muhîmtir jî ev e ku gelek bîr û boçûnên xelet û nerast di derbarê êzdiyan de tîne pêşberî mirov û em dibînin ku ev xeletî û nerastî îro jî didomin, taybetî di nav kurdên ne êzdî de.

      Tunebûna vê kitêbê di Kurmancî de kêmasiyek bû û bê guman ev kêmasî bi wergereke hingî zimanê orîjînal, rewan û sivikziman ji holê rabûye. Heke mirov nezane ev kitêb di eslê xwe de bi ingilizî hatiye nivîsîn, mirov nikare bibêje ev kitêb werger e. Rewanbûna wergerê ji bi hişyarî hilbijartin û bikaranîna peyvan û sentaksê tê. Wergêr nakeve di xeletiya nebikaranîn an jî kêmkirina peyvên di etîmolojiya xwe de ne Kurdî ne û hingî kariye bi zimaneke sivik û zelal werger/venivîsandiye. ...
      ...
      ...Wergêr di vê kitêbê de eşkere dike ku zengîniya zimanê me benda werger, hişyarî, zîrekî û dilsozi ye. Kerem bikin….

      Şerîf Derînce, Diyarname, 10.11.2007

      Agahiyên zanistî
      ...
      Di dema ku li Şengalê bombe li hemberî êzîdiyan hate teqandin de, di dema ku agahiyên zanistî yên li ser êzîdiyan kêm in de Avestayê pirtûkeke nû ji bo nasîna wan, ji bo fêmkirina bîr û baweriya wan ji pênûsa Omerxalî pêşkêş kir.

      Azadiya Welat, 14.11.2007

      Ermenistan’da Ezidiler Suriye’de Kürtler


      Antropolojik veya sosyolojik bir“vaka” olarak gördüğümüz “uzaktakiler”in boşrol oyuncusu yaşanılan bölgeye -hatta apartmana- göre sürekli değişiyor. Diyarbakır’da yaşayan son birkaç Ermeni ailesi, Urfa’daki Aleviler veya Ezidiler... “Az olan/kalan”la kurulan ilişki “azlık” ve “çokluk” üzerinden yürüldüğü için bu çalışmaların sonrasında yayınlanan kitapların okuru da “az” oluyor. Yeterince bilinmeyen, görünmeyen veya “biz”den olmayanlara dair büyütülen “ilginçlik” hissinin yarattığı ötekileştirmenin Türkiye’deki belki de en önemli konu başlıklarından biri Ezidiler/Ezidilik olsa gerek. Bu ötekileştirme sürecinde Ezidi okur-yazarların yazılı kaynaklara yeterince önem vermemesinin de etkisi olsa da, Ezidiler dışında neredeyse herkes Ezidiliği tartışıyor ve Ezidiliğin ne olmadığına, etkilenme şekillerine ilişkin görüş belirtiyor.

      Xanna Omerxalî’nin “Êzdîyatî” kitabı bu sebeple önemli bir yere sahiptir. Genel itibariyle Ermenistan Ezidileri’nin konu edildiği “Êzdîyatî”yi Ezidi dini ve sosyal yapısının öğrenilmesi açısından hazırlanan bir sözlük olarak görebiliriz. Sosyolojik veya tarihsel bir tartışma yapmadan var olan bilgilerin kısa net ve bir şekilde aktarılıyor. Ermenistan, Ukrayna, Rusya ve Gürcistan’da yaşayan Ezidi nüfusu, kast grupları, aşiretler ve Ezidi inancının temel anlatıları/sembolleri -kendisi de Ezidi olan- Xanna Omerxalî’nin kaleme aldığı “Êzdîyatî” kitabının temel bölümleridir. “Êzdîyatî” neredeyse tamamı Kürtçe konuşan Ezidi cemaati düşünülerek Kürtçe yayınlanmış.
      ...
      Gerek Xanna Omerxalî’nin gerekse de Harriet Montgomery’nin çalışmasında görülüyor ki Ortadoğu merkezli dini, etnik veya siyasi açılımlara sahip herhangi bir sorunun/tartışmanın tek bir kaynak üzerinden yürütülmesinin imkanı yok.

      Amed Gökçen, Agos gazetesi, 22.02.2008

      Lêkolîna ola Êzdîyan; gaveke nû

      Derketina êzdîyan li Avropa û Rûsîya, xurtbûna pêwendîyên wan bi bîyanyan re, pirsgirêkên di jîyana rojane de derdiketin holê, pirsa lêkolîna ol, dîrok û toreya êzdîyan kirin pirseke aktûal. Ji alîkî mayîn ve van panzdeh, bîst salên dawî di nav êzdîyan de hişîyarbûneke netewî, olî dest pê kir. Êzdîyan xwest zêde ser ola xwe, dîroka xwe, toreya xwe bizanibin. Xwestin bizanibin ka di civaka kurdan, ya giştî de, cîhê êzdîyan li ku ye. Lê di wê pirsê de valayîke mezin hebû, pirtûk û gotarên ku hêjayî bawerîyê bûn, kêm bûn. Û ji bo tijî kirina wê valayê gelek kesan dest avête wê pirsê, gelek gotar û pirtûk hatin çap kirin, bi întêrnêtê hatin belav kirin.

      Min jî sala 2004 an pirtûkek bi navê “Êzdîyatî, oleke hê jî ne naskirî” çap kir. Lê piranîya xudanên wan pirtûk û gotaran (ez jî nav de) ne profêsîyonal bûn, ne pisporê ola êzdîyan bûn. Û berhemên wan hê zû ji bo nasandina ola êzdîyan bûn. Ev jî karekê hêja, karekê pêvîst e. Hema ne naskirina ola êzdîya bûye sebeb ji bo bi sedan fermanên serê êzdîyan, yen biçûk û mezin.

      Her yekî ji me wek karibûna xwe kirîye û em ê hê jî bikin, lê giranîya vî barî gerek ser milên profêsîyonalan be. Û divêt ji rada nasandinê derbasî rada lêkolînên zanîyarî bibin, ku bikaribin bersiva gelek pirsên bi ola êzdîyan ve girêdayî, têkel, zelal û ronî bikin. Ser rada zanîyarîyê, ya îroyîn pirsên ola êzdîya şiro vekin.

      Ji talebextan re ola êzdîya îro kirine çeka sîyasî. Rojhilatnasên ermenî (G. Asatryan, V. Arakêlova û çendekên mayîn) ji ber ku naxwezin êzdîyan wek beşekî gelê kurd nas bikin, gor vê armanca sîyasî ola êzdîyan raber dikin. Li Îraqê kevnebassîyên êzdîyan û nasîyonaîstên ereban dixwezin êzdîyan bi ereban ve girê bidin. Usane lêkolîn û nasandina ola êzdîyan îro ne tenê pirseke zanîyarî, lê usan jî ya sîyasîye aktûal e.

      Profêsîyonalên me divêt ol û dîroka êzdîyan ji van xêrnexwazan biparêzin.

      Lê profêsîyonalê me kêmin. Xwedê bike zêde hebin, lê heta van salên dawî ez tenê Dr. Xelîlê Cindî zanim, wekî lêkolîna ol û dîroka êzdîyan kirîye karê jîyana xwe û çend berhemên hêja çap kirine.
      ...
      Xanna Omerxalî profêsîyonal e, wê fakûlta Rojhilatnasîyê, ya Zanîngeha Sankt-Pêtêrbûrgê xwendîye (zimanzanî, îrannasî û kurdnasî), têza xwe doktorîyê li fakûlta Felsefe û Sîyasî, beşa Olnasî, ya wê zanîngehê temam kirîye. Usane Xanê derçûya dibistaneke rojhilatnasîyê, kurdnasîyê, ya lape bi nav û deng e.
      ...
      Bi giştî pirtûka Xanna Omerxalî; “Êzdiyatî, Civak, sembol, rîtûal” berhemeke serkevtî yê û em hêvîdar Xanê di lêkolînên xwe de kurtir bibe û bi berhemên nû me şa bike.      
      ...
      Xanna Omerxalî di pirtûka xwe de pêşnîyar, berpeyvkeke gelek giring, gelek hêja tîne ziman: standart kirina têkstên êzdîyan, ên olî û amadekirina pirtûka êzdîya ye pîroz ser bingeha wan têkstan.

      Ji ber ku pirtûkên ola êzdîyan negihîştine destên me (ez bawerim ew hebûne), ew ên niha wek pirtûkên ola êzdîyan tên raberkirin (‘Kitêba Cilwe’, û ‘Meheba Reş’) ne orîgînalin, pêvîstî, lazimaya me bi pirtûka pîroz heye û ez bi dil û can piştgirîya vê pêşnîyara Xanê dikim.

      Divêt di bin çavdêrîya Mîrê Êzdîxanê û Baba Şêx ji pisporên ola êzdîyan û oldarên zane komek bê hilbijartin, ku ji têkstên ola êzdîyan, (çi çap bûyî, çi ne çap bûyî), yên bingehîn bijbêrin, standart bikin û wek pirtûk çap bikin. Ew pirtûka ku divêt qewlên pîroz hilgire nav xwe, wê bibe pirtûka pîroz û ji alîyê seranser êzdîxanê ve bê pejirandin, qebûl kirin.

      Tosinê Reşîd, www.netkurd.com, 19.02.2008

      ISBN
      :
      9789944382250
  • Yorumlar
    • Yorum yaz
      Bu kitabı henüz kimse eleştirmemiş.
Kapat
UA-179024399-1