        |
avesta'DAN EHMEDÊ XANÎ ATAĞI Kürt kültürü, düşüncesi, dili ve edebiyatının en önemli tarihsel siması Ehmedê Xanî'nin bütün eserleri bir külliyat çerçevesinde Avesta'da yayımlanıyor. Kürtçe-Kürtçe ve Kürtçe-Türkçe olarak ayrı ayrı hazırlanan eserlerin bir kısmında, Latin ve Arap alfabesi bir arada kullanılıyor. Kürtçe orijinal-Türkçe çeviri ve analizden oluşan 'Ehmedê Xanî Külliyatı' Kadri Yıldırım tarafından hazırlandı. Serinin ilk iki kitabı 'Nûbehara Biçûkan ve 'Eqîdeya Îmanê, iki ayrı baskı olarak, özel ve normal baskı, yayımlandı. Kürtçe orijinal-günümüz Kürtçesi ve tefsirden oluşacak 'Ehmedê Xanî Berhemên Giştî' (Kitêba Kurdan-Kürtlerin Kitabı) ise Jan Dost tarafından hazırlandı. Dizinin ilk kitabı 'Mem û Zîn / Bi kurdiya îro' bugünün Kürtçesiyle Mem û Zîn yayımlandı. Ayrıca yine Jan Dost'un kaleme aldığı ve Ehmedê Xanî'yi konu edinen 'Mîrname' adlı roman da çıktı. Ehmedê Xanî Külliyatı 1: Nûbehara Biçûkan İsminin birinci kısmının "Nûbehar" (İlkbaharı) mı yoksa "Nûbar" (İlk Ürün) mı olduğu konusunda farklı görüşler olan, ayrıca "Nûbihar", "Nûbuhar" ve "Nobar" şeklinde de yazılıp telaffuz edilen bu eser 1683 yılında manzum olarak hazırlanmıştır. Bir giriş ve "kıta" adı verilen 13 bölümden oluşup, farklı nüshalara göre yaklaşık 220 beyit içermektedir. Giriş, birinci bölüm ve son bölüm "mesnevî"nin kafiye sistemi (aa-bb-cc-?) ile hazırlanırken; aradaki on bir bölümde "gazel"in kafiye sistemi (aa-ba-ca-?) uygulanmıştır. Xanî arûzun vezin sistemi olarak toplam 19 bahir türünden başta recez olmak üzere klasik Kürt şiirine uygun olan yedi tanesini (recez-hezec-remel-mudari'-besît-serî'-muteqarib) kullanmıştır. Giriş ve birinci bölümün beyitleri tamamen Kürtçe olup, karşılıklı kelimelerin sıralandığı asıl sözlük kısmı ikinci bölüm ile başlamaktadır. Sözlük bölümlerindeki kelime ve ifadeler Arapça-Kürtçe olarak sıralandıkları gibi Kürtçe-Arapça olarak da sıralanmıştır. Bu bakımdan eser Arapça-Kürtçe olduğu kadar Kürtçe-Arapça bir sözlük de sayılır. Karşılıklı kelime ve ifadeleri birbirine bağlamada kullanılan anlatım dili ise tamamen Kürtçedir. Böylece karşılıklı kelimelerin dışında önemli oranda Kürtçe kelime ve ekler ortaya çıkmıştır. Xanî'nin kendi ifadesiyle "ji bo biçûkê Kurmancan" (Kürt çocukları için) hazırladığı bu eseri önemli kılan faktörlerden bazıları şunlardır: - Genel anlamda Kürt dilinde yazılmış ilk sözlüktür. Böylece Kürt sözlükçülüğü didaktik amaçlı manzum bir eserle başlamıştır. - Bu sözlük Xanî döneminden başlamak üzere Kürt medreselerinde ders kitabı olarak okunup ezberlenmiş, böylece şairimizin en büyük ideali ve amacı olan "anadilde eğitim" onun bu eseri sayesinde kısmen de olsa gerçekleşmiştir. - Beyitlerde karşılıklı olarak yer alan Arapça-Kürtçe veya Kürtçe-Arapça kelimeler rasgele değil, belirli konularda yoğunlaşmak üzere seçilmişlerdir. Xanî bu seçim ve yoğunlaşma çerçevesinde konuları işlemede "yakından uzağa", "kolaydan zora", "bilinenden bilinmeyene" ve "tümdengelim" yöntem ve tekniklerini başarılı bir şekilde uygulayıp pedagojik bir perspektif sergilemiştir. Nûbehar için söylenenler Xanî'nin amacı bu sözlüğü Arapça egemenliğine dayalı eğitim sistemine sokarak Kürtçenin düşük statüsünü yükseltmekti. Amir Hassanpour, Kürdistan'da Milliyetçilik ve Dil Kürdistan ilim çevrelerinin çok önem verdikleri bu sözlük, medrese eğitim sistemi içerisinde kendine yer bulmuştur. Jan Dost, ed-Durru's-Semîn Fî Şerhi Mêm û Zîn Xanî'nin Kürt çocuklarına anadilde eğitim hizmeti vermek amacıyla hazırladığı bu sözlük Kürdistan'ın dört bir yanındaki medreselerde ders kitabı olarak okutulup ezberletilmekle aslında yazarının bu amacını gerçekleştirmiştir. Tahsîn İbrahî Doskî, el-Medxal Li Diraseti'l-Edebi'l-Kurdî Görüldüğü gibi ölümsüz Xanî Kürt çocuklarına büyük değer vermiş, bu sözlüğü yazmakla onlara Arapçayı öğrenme konusunda yardımcı olmak istemiştir. Kürdistan'da Kürtçe okuma serbest olduktan sonra Kürt çocukları bu değerli sözlüğü büyük bir zevkle okur ve bir kısmı da bunu ezberlerlerdi. M. Emin Bozarslan, Mem û Zîn Ehmedê Xanî Külliyatı 2: 'Eqîdeya Îmanê Manzum akaid geleneği ve Kürtçe sacayağı İslamî ilimler içerisinde doğrudan inanç esaslarını konu edinmesi açısından "Akaid" ilminin önemli bir yeri vardır. Büyük ölçüde ezbere dayalı medrese eğitim sisteminde talebelerin didaktik manzum metinleri daha rahat ve zevkli ezberleyebilmeleri, şiir kabiliyeti olan yazarları eserlerini manzum hazırlamaya sevk etmiştir. Akaid alanında eğitim dilinin Türkçe olduğu resmî Osmanlı medreselerinde ders kitabı olarak Arapçadan çevrilen kitaplar okutulurken, Xanî'nin yazdığı 'Eqîdeya Îmanê de eğitim dilinin Kürtçe olduğu fahrî Kürt medreselerinde ders kitabı olarak yerini almış; böylece Kürtçe ilk kez bu kadar önemli bir dinî ilimde hem yazı dili hem de eğitim materyali haline gelmiştir. Xanî'nin Allah'ın sıfatlarına Kürtçe karşılıklar bulmasıyla beraber bu sıfatlar ilk kez bir dilde Arapça orijinallerinin dışında kullanılmıştır. Ehmedê Xanî, Nûbehara Biçûkan ile 'dilin dili' haline getirdiği Kürtçeyi, 'Eqîdeya Îmanê ile 'dinin dil' haline getirmiştir. Xanî'nin başlattığı bu manzum gelenek, daha sonra başta Mela Xelîlê Sêrtî olmak üzere ondan doğrudan ya da dolaylı olarak etkilenen onlarca Kürt alimi tarafından günümüze kadar sürdürülmüştür. 'Eqîdeya Îmanê, İslamın inanç esaslarından Sünnî/Eş'arî ekolün görüşleri doğrultusunda özlü bir şekilde bahseden ve mesnevî tarzında yazılan 70 beyitlik manzum bir eserdir. Akaid/Kelâm ilmi kapsamına giren bu eserde bu ilmin metodolojisine göre inanç esasları şu üç kategori halinde işlenmiştir. İlahiyat (İlahî meseleler): Allah'ın varlığı, birliği ve sıfatları; kader ve insan özgürlüğü, iman-amel ilişkisi; büyük günâh işleyenin öbür dünyadaki durumu; cüz-i layetecezza (atom); heyûla (evrenin ilk aslî unsuru) ve dünyanın sonradan yaratılmışlığı bu kategoriye giren bazı konulardır. Nubuvvat (Peygamberlikle ilgili meseleler): Bütün peygamberlere inanmanın gereği; peygamberlerin masum oluşları ve görevlerinden azledilmemeleri; peygamberlikte cinsiyet faktörü (kadınların peygamber olup olmadıkları) ve benzeri konuları içermektedir. Sem'iyyat (İşitsel meseleler): Varlıkları bu dünyada somut olarak gösterilemeyen fakat var oldukları peygamberlerden ve onlara indirilen kitaplardan işitilen olguları işleyen kategoridir. Bu kategoride ölüm sonrası kabir sorgusu; yeniden diriliş; insanların dünyadayken yaptıklarının karşılığını görmeleri için hesaba çekiliş; Sırat köprüsünden geçiş; cennet ve cehennemin varlığı ile bunlara giriş ve metafizik varlıklar olarak melek, cin ve şeytanın varlığı bu kategoride ele alınan başlıca konulardır. Xanî'nin bu üç kategoriye göre işlediği meseleler bu çalışmada İslamın öbür mezhep ve fırkalarının görüşleriyle karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Ehmedê Xanî kimdir? Hicrî 1061 / Miladî 1650-51 yılında Doğubeyazıt'ta doğdu. Babasının adı İlyas, annesinin adı Gülnigar'dır. Doğubeyazıt'ta başladığı eğitimini Ahlat, Van, Urfa ve Bitlis gibi dönemin ilim ve kültür merkezlerinde sürdürdü ve icazetini Van-Hoşab Medresesi müderrislerinden Mele Camî'den aldı. Dönemin Kürt Bayezîd Beyliği'nde resmi kâtip olarak görev aldı. Medrese eğitimi ve kâtipliğin sağladığı avantajlar sayesinde Arapça, Farsça ve Türkçeyi de anadili Kürtçe gibi kullanabildi. Dîwan'ında bu dört dille yazılmış "mülemma" türü şiirler vardır. Fıkıh mezhebi olarak Şafiî, itikadî mezhep olarak Sünnî / Eş'arî, tarikat olarak Nakşibendî, tasavvuf anlayışı olarak da ılımlı bir "vahdet-i vücûd"çu olan Xanî'nin kendisine ait olduğu kesin olan ve günümüze ulaşan eserleri, Kürt medreselerinde öteden beri birer ders kitabı olarak okutulmakta ve ezberlenmektedir. Kürt milletinin dinsel ve ulusal bir öncüsü olan bu çok yönlü seçkin bilge, doğduğu yer olan Doğubeyazıt'ta 1707 veya 1709 yılında vefat etti. 1960 yılında vefat eden Said-i Nursî'nin Doğubeyazıt'ta eğitim görürken bazı geceleri sabaha kadar kaldığı türbesi bugün de sevenleri tarafından ziyaret edilmektedir. Ehmedê Xanî Külliyatı - Nûbehara Biçûkan: 1683 yılında yazılan bu eser, Arapça-Kürtçe olarak hazırlanmış yaklaşık 220 beyitli manzum bir sözlüktür. - Eqîdeya Îmanê: 1687 yılında yazılmış olup, İslam dininin inanç esaslarını Sünnî/Eş'arî ekolün görüşleri doğrultusunda özlü bir şekilde açıklayan ve mesnevî tarzında yazılan 70 beyitlik manzum bir eserdir. - Mem û Zîn: Eqîdeya Îmanê'den 7-8 sene sonra mesnevî tarzında yazılan ve Xanî'nin sosyal, siyasal, dinsel ve felsefî bütün dünya görüşlerini de yansıtan 2656 beyitlik bu şaheser, 1393 yılında Cizre'de Mem ve Zîn adlı iki aşık arasında "mecazî" olarak başlayan ve daha sonra "ilahî"leşen bir aşk serüvenini konu edinmektedir. Xanî bu eserini kendi ifadesiyle "eloğluna 'herkesin bir kitabı vardır fakat Kürtlerinki yoktur' ve 'Kürtler aşktan mahrumdur' dedirtmemek' için yazmıştır. - Dîwan: Şairin değişik dönemlerde değişik konularda nazmettiği şiirlerinden oluşmaktadır. Hem dil ve sanat değeri, hem de içerik açısından henüz tam olarak keşfedilmemiş bir hazinedir. |
Sepetiniz